Undersøkelse om heldøgns omsorgsplasser - fremtidens behov

Publisert av:
KS
Utgivingsår:
2018
Oppdragsgivar:
KS
Oppdragsutførar:
KS

Kort om publikasjonen

I januar 2018 gjennomførte KS ei undersøking om behovet for heildøgns omsorgsplassar i alle kommunane i Noreg. KS undersøkte både situasjonen i dag og kommunane sine planar framover. Kommunane vart spurde om planane for å ferdigstille antal nye omsorgsplassar og planar for å fase ut og/eller fornye/modernisere plassar i 2018, i økonomiplanperioden, og i perioden fram mot 2030.

Oversikt over hovudfunn

Kommunane planlegg å byggje ferdig omlag 7100 omsorgsbustadar og sjukeheimsplassar, fornye og modernisere vel 4500 og fase ut nesten 3300 gamle omsorgsbustadar og institusjonsplassar i perioden 2018-2021.

Spesielt to tema går igjen i kommentarane frå kommunane når det gjeld vurderingar av behov for omsorgsplassar i økonomiplanperioden: 

  • Fleire kommunar peikar på at kommunesamanslåingane gjer det vanskeleg å vurdere behova og leggje konkrete planar framover i tid. 
  • Det er også kommunar som oppgir at det på grunn av den raske velferdsteknologiske utviklinga er vanskeleg å forutseie kva dette vil tyde for antal plassar som vert etablerte.

Lenke til meir informasjon

Les heile rapporten Undersøkelse om heldøgns omsorgsplasser 

Lengre samandrag av publikasjonen

Datagrunnlaget: 224 av 422 kommunar (53,1 prosent av kommunane) med i alt 71,9 prosent av befolkninga svarte på spørjeundersøkinga.

Datakvalitet

Undersøkinga er representativ, men tala frå undersøkinga, som er basert på rapportering frå 224 kommunar, må tolkast med varsemd. Årsakane til dette er fleire: 

Undersøkinga er også i år prega av at rammene for rapporteringa av bustadar og bebuarar i bustadar med heildøgns omsorg inn til offentlege kjelder (SSB KOSTRA og Husbanken) er forskjellige.

  • Som nevnt over gjer kommunesamanslåingane det vanskeleg å leggje konkrete planar framover i tid.  
  • På grunn av den raske velferdsteknologiske utviklinga, er det vanskeleg å forutseie kor mykje teknologi vil ha å seie for dimensjoneringa av tenestene i framtida. Dette mellom anna fordi velferdsteknologi vil gjere det mogleg å tilby heildøgns omsorg i eigen heim i stadig større utstrekning. 
  • Datakvaliteten vil framleis vere prega av at ein ny definisjon av omgrepet «heildøgns omsorg» ikkje er endeleg implementert.  
  • Mange av kommunane har ikkje gjort vurderingar av framtidige behov, fordi endelege planar enno ikkje er lagt, eller at eventuelle planar ikkje er forankra eller vedteke.

Det kan med andre ord vere relativt stor forskjell mellom korleis kommunane forstår og i praksis forheld seg til omgrepet bustadar og bebuarar med heildøgns omsorg, og kva som vert lagt i omgrepet i KOSTRA- samanheng. Resultatet av dette er etter KS si vurdering, ei underrapportering av talet på bebuarar i bustad med heildøgns omsorg på landsbasis. Her har KS tatt initiativ til ein gjennomgang av rapporteringsomgrepa spesielt for bustadar med heildøgns omsorg, slik at det faktiske tilbodet i kommunane vert rapportert inn til KOSTRA.

Arbeidet er ein del av plansamarbeidet mellom Helse- og omsorgsdepartementet og KS. Føremålet har vore at heildøgns omsorg får ein betre definisjon i tråd med praksis i kommunane.

Planlegging for framtida
I fleire kommunar er det vanleg å sjå heildøgnstilbodet i samanheng med andre butilbod til eldre. Mange kommunar har erfart at sentrumsnære bustadar kan vere attraktive for personar over 50 år. I slike leilegheiter kan det vere lettare å møte alderdomen enn i einebustadar som ligg meir i utkanten av kommunen.

Dette gjer det samtidig meir komplisert å få fram samanlignbare grunnlagstal for berekning av framtidige behov for heildøgns omsorgsplassar, fordi det er vanskeleg å definere kva som skal tellast, og fordi det kan vere komplisert å føreseie korleis investeringsbehova vil utvikle seg.

Framtidige behov
I undersøkinga spurde KS om kommunane har gjort berekningar av behov fram mot 2030. SSB presenterte i 2016 ei framskriving av behov i helse- og omsorgstenestene fram mot 2060, til pleie- og omsorgsføremål. Denne vart oppdatert av SSB i samband med "Meld. St. 15 (2017-2018) – Leve hele livet". Det vart berekna ein referansebane med følgjande forutsetninger: MMMM (Middelalternativet) befolkning, ingen produktivitetsvekst, ingen standardvekst, familieomsorg konstant som i 2014, betring av helsetilstand i takt med aukande levealder. Det vil seie at ingenting vert endra, men eldre vert noko friskare og lever noko lengre. Dersom dette alternativet slår til, vil summen av plassar for bebuarar med behov for heildøgns omsorgstilbod kunne auke med om lag 20 prosent eller 13 000 plassar fram til 2030.

Fram mot 2060 vil tilsvarande behov auke med rundt 90 prosent. Auka vert vesentleg raskare dersom helsetilstanden ikkje vert forbedra frå dagens nivå, om standarden vert heva og/eller om auken i levealder vert som i høgalternativet. 

Resultat frå undersøkinga
Svara frå dei 224 kommunane er skalerte opp til anslag for heile landet, basert på ein enkel lineær modell med utgangspunkt i den samla befolkninga i kommunane som har svart (same modell som i undersøkinga som vart gjort førre året). Det er knytta uvisse til dei oppskalerte anslaga.

Planar fram mot 2030
På spørsmålet «Har kommunen gjort berekningar for kor stort behovet for heildøgns omsorgs- og sjukeheimsplassar er i 2030?» svarte kommunane følgjande (211 kommunar svarte på dette spørsmålet): 142 kommunar svarte ja, 69 svarte nei og 13 kommunar svarte ikkje på spørsmålet.  Av dei som svarte, oppgav 108 at desse planane var forankra i kommunane sine langsiktige planar.  - 78 av dei som ikkje svarte eller svarte nei på spørsmålet om forankring, oppgav komande «kommunesamanslåing» (25) eller «at dei var i ein tidleg planfase» (53) som grunn til at dei ikkje svarte på spørsmålet, eller svarte at berekningane ikkje var forankra.

Det vert påpeika at talet på kommunar som har lagt planar fram mot 2030 er relativt lågt, og at usikkerheita relatert til oppskalering blir noko høgare enn på dei føregåande spørsmåla (jo lågare responsandel, dess høgare risiko). 

I undersøkinga frå i fjor erfarte KS at mange kommunar svarte ja på dette spørsmålet, utan å oppgi talet på plassar i 2030. For tida er ei modernisering av eldreomsorgen på gang. Som følgje av dette pågår eit definisjonsarbeid knytt til omgrepet «heildøgns», som skal tilpasse seg ei meir moderne og variert omsorgstrapp. Definisjonen for omgrepet var ikkje på plass  då undersøkinga vart utført. Difor vart det ikkje vurdert som føremålstenleg å spørje om dette i årets undersøking. KS legg til grunn at kombinasjonen betre definisjonar av heildøgns omsorg, og betre verktøy for framskrivingar vil gi sikrare tal når omgrepet er ferdig definert og implementert.

Årlege oppdateringar av befolkningsframskrivingar frå SSB vil gi grunnlag for meir presise dimensjoneringer av behov. KS er også i gang med å lage eit verktøy saman med kommunar for betre dimensjonering av heildøgns omsorg.